Kategorije

Sakralna arhitektura, crkve i manastiri

Počeci sakralne arhitekture
Razvoj srpskih zemalja u 12. veku uslovio je početak monumentalne arhitekture. Najstarija crkva u srpskim krajevima jeste crkva Svetog Petra kod Novog Pazara iz 9. ili 10.veka. Sagrađena je od lomljenog kamena i karakterišu je ravnie fasadne površine. Nastala je po ugledu na ranovizantijsko graditeljstvo. Zamisao o formi crkve najverovatnije je stigla u Srbiju preko jadranske obale srpske države.Veruje se da je ova crkva sagrađena uz neko crkveno ili svetovno središte koje više ne postoji.

Sakralna arhitektura kod Nemanjića
Veliki župan Stefan Nemanja, kasnije i svi drugi Nemanjići, gradili su hramove, a graditeljska aktivnost začetnika loze Nemanjića smatra se početkom Raške škole arhitekture. U šestoj i sedmoj deceniji 12.veka Stefan Nemanja podigao je crkvu Svetog Nikole i Bogorodičinu crkvu kod Kuršumlije, Đurđeve stupove kod Novog Pazara 1171.godine i Studenicu između 1183. i 1196. godine. U gradnji su učestvovali najbolji graditelji iz susednih kulturnih područja, tako je razvoj srpske monumentalne arhitekture tekao između vizantijske i zapadnoevropske arhitekture.

Istaknuta građevinska aktivnost Stefana Nemanje govori o važnosti ktitorstva u državnoj vlasti.Tako je podizanje zadužbina do kraja srpske samostalnosti u srednjem veku bio i vladarski čin.

Crkva Svetog Nikole
Zidovi crkve Svetog Nikole kod Kuršumlije stvoreni su od opeke i širokih spojnica maltera. Naglašen je srednji deo crkve koji nosi kupolu. Ova crkva je jednobrodna, ima tri polja po dužini s kupolom iznad srednjeg kvadratnog polja. Uz srednji deo južne strane izgrađena je mala kapela s kupolom. Najverovatnije su ovu crkvu gradili carigradski majstori.

Đurđevi stupovi
Crkva Svetog Đorđa u Rasu, poznatija kao Đurđevi stupovi, prema Žitiju svetog Simeona od Stefana Prvovenčanog podignuta je od strane Nemanje kao znak zahvalnosti svetom Georgiju koji mu je pomogao da se spase iz pećine u koju su ga braća zatvorila.U podizanju ove crkve ogleda se ktitorova želja da gradnjom objekata monumentalne arhitekture označi i svoju vlast. Iz manastirske celine ističu se dva visoka zvonika. Prema nekim obeležjima forme misli se da su graditelji bili iz zapadnih krajeva, najverovatnije iz Kotora, u kome je tada trajala razvijena graditeljska delatnost.

Studenica
Obeležja vizantijske i romanske arhitekture na skladan način su se prožela u crkvi posvećenoj Bogorodici u manastiru Studenica, koja je bila grobna crkva ktitora Stefana Nemanje. Ova crkva je sagrađena 1195.godine. Arhitektura ovog hrama je vizantijska – jednobrodna crkva s kupolom, ritmično raspoređenog prostora, unutrašnjih zidova izrađenih od sige i opeke. Spoljnja obrada izvršena je na romanski način. Veoma su ovde lepi portali i monumentalni prozori – jednostruki, dvojni i trifore. Portali su oslikani predstavom Bogorodice koja drži malog Hrista u krilu i anđelima sa strane, koja je proistekla iz vizantijske umetnosti. Važna je činjenica u vezi sa Studenicom da je ona postala uzor za dalju ktitorsku delatnost, što je sasvim razumljivo ako se zna da je to grobna crkva osnivača dinastije Nemanjića koji je posle smrti ubrzo proglašen za sveca. Ovome, naravno, doprinosi umetnička vrednost portala i prozora, fasada i luksuzno opremljena unutrašnjost crkve.

Žiča
Dve primarne odrednice srpske arhitekture u 13. veku su program prostora i arhitektonska zamisao celine. U skladu sa tim zahtevima sagrađena je i Žiča, zadužbina Stefana Prvovenčanog i njegovog brata, prvog arhiepiskopa srpskog, Save. To je jednobrodna građevina s kupolom na sredini i prostorom za hor i odvojenom pripratom. Najkarakterističniji detalj u vezi sa Žičom je jarka crvena boja koja je tadašnjoj arhiepiskopiji davala dominantan izgled.

Veći uticaj romanske kulture na gradnju srpskih crkava i manastira i 14. veku
U periodu koji sledi zapaža se veće prisustvo zapadnih arhitektonskih uticaja, jer slabe veze sa vizantijskim radionicama. Vizantija je u tom vremenu bila ''poljuljana država'' iz koje u Srbiju nisu stizali ni stručnjaci za opeku, ni klesari. Graditeljsku ulogu sada sasvim preuzimaju majstori iz romanskih sredina. Sada su volumeni zatvoreni ravnim površinama, prozori i portali su od ukrasnog kamena, skromniji od studeničkih, enterijeri su prekrivani freskama. Freske su bojeni ukrasi na omalterisanim fasadama. Manastiri podignuti u tom periodu (Mileševa,Sopoćani,Gradac,Arilje i dr.) imaju tradicionalnu vizantijsku formu, ali ukrašavani su na romanski način.

Gračanica
1313. godine kralj Milutin podigao je manastir Gračanicu.To je petokupolna građevina fasadnih površina zidanih u pravilnom ritmu kamena i opeke,  što je bilo karakteristično za poznu vizantijsku arhitekturu. Nasleđe raške arhitekture su potkupolna postolja i prelomljeni lukovi. Ideja o petokupolnoj crkvi verovatno je potekla iz promišljanja o formi solunskih hramova. Gračanica se smatra kao najbliža idealnoj slici višekupolne građevine i predstavlja jednu od najlepših crkava na vizantijskom kulturnom području.

Kraljeva crkva u Studenici
Među monumentalnim spomenicima s početka 14.veka pored Gračanice ističe se i Kraljeva crkva u Studenici čiji je ktitor takođe kralj Milutin. Ona je kvadratne osnove sa jednom kupoloma svojim unutrašnjim prostorom predstavlja idealnu crkvu i sliku kosmosa zamišljene u ranovizantijskoj arhitekturi.

Pećka Patrijaršija
Važan monumentalni spomenik je i celina koju čine sakralni objekti – Pećka patrijaršija, koja je konačan oblik dobila krajem treće decenije 14.veka.
Crkve Sveti Apostoli, Sveti Dimitrije i Bogorodičina crkva čine ovu impozantnu građevinu.

Banjska, Dečani i Sveti Arhanđeli
Poseban tok u srpskoj monumentalnoj arhitekturi ostvaren je u tri velika hrama koji su bili sagrađeni za grobne crkve vladara. To su crkva u Banjskoj kralja Milutina, Dečani Stefana Dečanskog i njegovog sina Dušana i Sveti Arhanđeli kod Prizrena cara Dušana. Banjsku je Milutin sagradio po ugledu na Studenicu Stefana Nemanje. Ovaj hram uspešna je sinteza vizantijskog i romanskog sakralnog graditeljstva. Dečani su trobrodna bazilika s kupolom. Studenica je i ovde bila uzor, ali su prozori, svodovi i spoljna dvobojna oplata izvedeni na romansko-gotički način. Car Dušan gradeći svoju zadužbinu Svete Arhanđele takođe se ugledao na Studenicu, što je bilo svojevrsno isticanje legitimiteta vlasti. Fasade su napravljene od ukrasnog kamena, portali i prozori od mermera, podovi su bili u mozaiku. Sve ovo doprinelo je mišljenju da je ovaj hram najveće i najskupocenije delo sagrađeno u 14. veku na vizantijskom kulturnom području. Nažalost, ova crkva razrušena je od strane Turaka po dolasku na Balkan, materijal je iskorišćen za gradnju Sinan-pašine džamije u Prizrenu. Prizrenski Arhanđeli poslužili su kao model za podizanje druge carske zadužbine, Matejič u Skopskoj Crnoj gori, čiji su ktitori bili Dušanova žena carica Jelena i sin Uroš.

Lazarica i Moravska škola
U drugoj polovini 14. veka knez Lazar Hrebeljanović podigao je crkvu Lazaricu uz dvor u Kruševcu i Ravanicu, namenjenu za grobnu crkvu ktitora. Ovi monumentalni spomenici poslednje su stilske skupine u srpskoj srednjovekovnoj arhitekturi koja je poznata pod nazivom Moravska škola, prema oblastima u kojima se odvijala graditeljska aktivnost u poslednje tri decenije 14.veka i početkom 15. veka. I u ovom periodu najčešće se grade sakralni objekti. Moravska arhitektura oslanja se na prethodno graditeljstvo u Srbiji. Njene karakteristike su opšti izgled celine i njena unutrašnja harmonija, koncepcija oblika i obrada fasadnih površina. Arhitektura površina i otvora građena je po izvornim shvatanjima srednjovizantijske arhitekture. Promena u moravskoj arhitekturi je u reljefu i bojama na fasadnim površinama. Zidanje se u moravskoj arhitekturi odvijalo pravilnim smenjivanjem jednog vodoravnog reda kamenih kvadera sa slojem od tri reda opeke. Kameni reljef je dekor koji predstavlja osobeni ukras ove arhitekture, a pokriva sve okvire prozora i portala, rozeta, čela lukova i kapitele koloneta, najvećim delom je geometrijski. Među građevinama Moravske škole ističu se manastiri Ljubostinja (ktitor kneginja Milica),Rudenica (ktitor vlastelin Vukašin), Kalenić (ktitor protodovijar Bogdan) i nezaobilazna Resava ili Manasija, zadužbina i grobna crkva despota Stefana Lazarevića, podignuta početkom 15. veka. Po zamisli prostora Manasija je slična Ravanici, a fasade u kamenu i oblici dvojnih prozora podsećaju na Rašku školu arhitekture, što upućuje na poseban odnos vladara iz dinastije Nemanjića prema Studenici, glavnoj crkvi osnivača dinastije Stefana Nemanje (Hrebeljanovići su simboličan nastavak dinastije Nemanjića,jer je kneginja Milica kćerka kneza Vratka,potomka Vukanovog,najstarijeg sina Stefana Nemanje).

Moravska obnova obećavala je mnogo, međutim, tursko osvajanje Balkana onemogućilo je dalji razvoj srpske arhitekture i vizantijske umetnosti.





netsrbija > kultura > istorija srpske kulture > srpska arhitektura  >Sakralna arhitektura